Đọc đoạn trích sau:
Ngày 23, (tháng 3 năm Canh Tuất, 1790) đến bộ Hình.
…
Tháng 5, quan đề thẩm (xử án) tới nơi hiệu quân Lôi thần miếu, các vị trung đường (quan coi chính sự) bảo rằng: “Nếu cắt tóc cải trang, thì sẽ cho nhập hiệu cờ (có tán hiệu cờ là thân binh của Triều Thanh). Chúa các anh đã được ban hàm quan tam phẩm. Rồi cũng sẽ cho các anh hàm ngũ phẩm hoặc lục phẩm. Các anh có bằng lòng không?”.
Bọn Quýnh trả lời rằng: “Vua và cha mẹ tuy khác, nhưng trung và hiếu không thể trọn vẹn cả hai. Lúc còn làm con, thì đổi hiếu làm trung, khảng khái phò cái chí lớn như núi Côn Lôn. Khi thế đã không làm gì được, thì mất trung nhưng còn hiếu. Ân cần trèo lên núi Hộ, núi Dĩ mà ngóng trông cha mẹ. Tiến không thể làm vẹn trung, thì xin thoái mà lo sự hiếu. Bọn Quýnh thì cả bốn người mẹ già còn sống. Trịnh Hiến, Lê Trị chưa có con trai gái. Lí Bỉnh Đạo và Quýnh đều không anh em.
“Nay được thiên triều đã dạy lấy trung nghĩa để trị thiên hạ. Nếu may mà thương đến (chúng tôi), thả cho về cày ruộng, thì ví bằng Nguyễn Huệ không dung (chúng tôi) cũng không được oán hối. Nếu bọn Quýnh chỉ mưu tiện lợi cho mình mà lưu lại đây, thì trung hiếu đều hỏng, lòng tựa chim muông. Thiên triều sao lại dùng (giống ấy), mà còn theo dõi ban quan cấp lộc cho sao ? Vả hàm quan chỉ cho kẻ hiền, chức vị chỉ cho kẻ giỏi, tước để đền công, lộc để khuyến trung. Bọn Quýnh đã không che chở cho chủ trong cơn nạn, thì không những không hiền, không giỏi, mà còn không công, không trung. Vậy tước lộc không dám mong, cũng không phải là sở nguyện”.
(Các quan) lại bảo rằng: “Chúa các anh ở đây, mà các anh không theo, thế thì trung được sao?”
(Bọn Quýnh) dựa theo ý cũ trả lời rằng: “Hãy xem chim sẻ con, nó còn biết cẩn trọng trong sự theo. Theo Tống Cao là trung chăng? Theo Huy, Khâm là trung chăng? Bởi thế, (chúng tôi) không thể cố vín vào (gương) chúa cũ mà phải theo để làm mờ cái nghĩa thờ vua. Xét chim kia là giống ở gò mà biết nên dừng đậu tại chỗ nào, thì kẻ làm tôi con phải dừng lại ở đạo trung hiếu. Vậy không thể mượn cớ rằng chỗ vua ở là chốn phải đậu, để mưu riêng lợi cho mình. Như thế thì sự trung với sự bất trung, (chúng tôi) không dám bàn nhiều. Chỉ mong nhờ quan lớn xét cho công bằng”.
…
Tối đến, thấy chúa cũ, vua Lê, tới. Các quan lớn (Thanh) lấy lời khéo dỗ vua Lê bảo (bọn Quýnh) cắt tóc. Bọn Quýnh khóc, lạy mà nói rằng: “Bọn Quýnh sống làm tôi nhà Lê, chết làm ma nhà Lê. Ngoài ra thì không phải sở nguyện”.
Lại được các quan lớn dạy rằng: “Mệnh chúa anh, anh cũng không theo. Ấy há là đạo của kẻ làm tôi sao?”.
Quính trả lời rằng: “Bổn phận kẻ làm tôi thờ vua vốn phải theo mệnh, nhưng cũng phải theo lẽ buộc đừng theo. Nếu có thể nhờ vậy mà không nhục mệnh vua, thì ấy cũng là theo mệnh vua đó. Nay, cái mệnh bảo cắt tóc, ở miệng thì là mệnh, nhưng trong tâm thì không phải là mệnh. Bọn Quýnh nguyện theo cái mệnh trong tâm chúa mình, kẻo chúa cũng bất đắc dĩ mới phải làm sự (các ngài) yêu-cầu đó mà thôi”.
Rồi (bọn Quýnh) bị giao cho Bắc Sở thuộc bộ Hình nghiêm giam, chia ra mỗi nơi hai người, cấm không được qua lại với nhau.
…
Tháng 11, quan của hiệu cờ Nhương hoàng tinh thuộc Hậu quân đem con Lê Quýnh là Lê Doãn Thuyên tới trong ngục cùng ti quan thuộc bộ Hình đều bảo Quính rằng: “Cạo đầu thì vua tôi cha con sẽ đoàn tụ vui vẻ cùng nhau. Sao mà cứ một mực ngây ngốc, không chịu theo gần nhân tình đến thế?”.
Quýnh đáp rằng: “Thơ của Văn Sơn (Văn Thiên Tường) có câu: “Ta lo cho cương thường, có nhà mà không đoái”… Tôi vốn không dám lấy việc riêng mình và nhà mà bỏ quên nghĩa công. Xin các ngài lượng cho”.
Quýnh lại quay về Doãn Thuyên nhủ bảo rằng: “Ta đã bằng lòng cho mày cạo tóc để theo vua ta. Mày nên hết lòng hầu hạ, như vậy còn ở lâu dưới gối ngài. Ta không hối hận đâu. Mày hãy nghe ta bảo: hãy đi về đi, đừng khóc nữa”.
Tháng 12, quan bộ đường đề thẩm, chức thượng thư là Hồ Quí Đường bảo rằng: “Chúng anh nếu không cạo tóc thì sẽ chết già trong ngục, chôn thây theo sổ nhà tù. Cắn rốn (hối hận) sao kịp?”
Bọn Quýnh lại kêu ca xót rằng: “Điều ấy là bởi mệnh quan lớn. Nếu bảo rằng bọn Quýnh muốn như vậy thì muôn vàn không dám muốn. Đến như việc chết già và chôn thây ở ngục thì bọn Quýnh cũng không dám (nguyện). (Tội chỉ có) ba chữ “vì không thuận!”. Rất trông mong ở quan lớn”.
Rồi thấy giao cả bốn người cho viên coi ngục đem giam cùng một chỗ.
(Bắc hành tùng kí, Hoàng Xuân Hãn dịch, NXB Thuận Hóa, Huế, 1993, tr46-54)
Thực hiện các yêu cầu sau:
Câu 1. Liệt kê những từ ngữ chỉ thời gian, địa điểm cụ thể trong đoạn trích. Việc ghi rõ thời gian, địa điểm như vậy cho thấy đặc điểm nào của truyện kí?
Câu 2. Ngôn ngữ đối thoại của Lê Quýnh có đặc điểm nào đáng chú ý? Vì sao những lời lẽ của Lê Quýnh đã khiến nhà Thanh không thể bắt ông quy phục?
Câu 3. Người Thanh đã dùng những cách thức nào để ép Lê Quýnh cạo đầu, cắt tóc? Lê Quýnh đã ứng xử như thế nào trước thủ đoạn của người Thanh?
Câu 4. Việc không chịu cắt tóc, gọt đầu theo quy cách triều Mãn Thanh của Lê Quýnh có ý nghĩa như thế nào?
